مغالطه ی تبارشناختی

حتما زیاد شنیده اید که قرآن، کروی بودن زمین را پیش از نظریات نجوم جدید در آیه ی "رب المشرقین و رب المغربین" اعلام کرده. یا نظریه ی خورشید مرکزی، دو سه هزار سال قبل، در آثار هیپارخوس بیان شده است.

علی الخصوص با اوج گرفتن علم جدید، بسیاری از دینداران - اعم از مسلمان و مسیحی و یهودی- سعی کردند با تفسیر کتاب های مقدس خود، نشان دهند که برخی از نظریه های علوم جدید، سال ها قبل در کتاب های مقدس آن ها بیان شده است.

چنین تلاش هایی مبتنی بر دو پیش فرض قابل چالش بودند:

نخست آنکه مفروض گرفته بودند که نظریه های علمی، حقایقی مسلم و انکار ناپذیرند پس اگر کسی بتواند نشان دهد که این حقایق انکارناپذیر علمی با گزاره های دینی مطابق هستند؛ حقانیت دین خودش را اثبات کرده است.

و دیگر آنکه مفروض گرفته بودند که یکی از وظایف کتاب های مقدس، تبیین نظریه های علمی است.

اما فیلسوفان علم، شک برانگیز بودن فرض اول و فیلسوفان دین، چالش برانگیز بودن فرض دوم را نشان دادند.

فیلسوفان علم، نشان دادند که نظریه های علمی، با وجود تمام اعتبار و کاربرد، صرفا حدس هایی موقتی اند و نه حقایقی مسلم و انکار ناپذیر.
فیلسوفان دین نیز نشان دادند که "علم" و "دین" در "زبان" و "هدف" با دیگر متفاوت هستد. هر چند این تفاوت از اعتبار هر یک نخواهد کاست اما جایگاه متفاوتی را به هر یک خواهد داد.

علاوه بر دو اشکال فلسفی یاد شده، یک اشکال منطقی نیز در چنین تلاش هایی مشاهده می شود که ما عنوان "مغالطه ی تبار شناختی" را به آن می دهیم.

"مغالطه ی تبارشناختی" به این صورت است که مغالطه گر، از شباهت یک نظریه ی کاملا جدید با یک گزاره در بطن یکی از متون تاریخی، چنین به ذهن القا می کند که آن دو نظریه اینهمان و یکسان هستند.
اشکال منطقی موجود در "مغالطه ی تبارشناختی" ناشی از این حقیقت منطقی است که از شباهت دو شیء A و B نمي توان حکم به یکسانی و اینهمانی A و B داد.

مثال 1:
در برگه های سازمان انرژی اتمی شعری از هاتف اصفهانی آمده است که:
"دل هر ذره را که بشکافی/ آفتابیش در میان بینی" (القاء شباهت بیت شعر هاتف و نظریه ی اتمی و انرژی هسته ای).

مثال2:
مرحوم دکتر سحابی کتابی با عنوان "خلقت انسان" دارند که در آن سعی کرده نشان دهد که نظریه ی تطور داروین در قرآن مجید آمده است.

"محمدمهدی حاتمی - درس گفتارهای آشنایی با مهارت های اندیشیدن "

نوشته شده توسط مجتبی طاهری |۱۳۹۶/۰۴/۱۶ 14:3